Άγχος, ένας ύπουλος εχθρός

Το άγχος είναι μια φυσική αντίδραση του σώματος και του μυαλού στην πίεση, η οποία εκδηλώνεται με ανησυχία, φόβο και σωματική ένταση. Μπορεί να είναι χρήσιμο σε μικρές δόσεις, αλλά όταν γίνεται υπερβολικό, επηρεάζει την καθημερινή ζωή. Συμπτώματα του άγχους • Σωματικά: Γρήγορη καρδιά, πόνος στο στομάχι, πονοκέφαλος και κούραση. • Συναισθηματικά: Φόβος, νευρικότητα και συνεχής ανησυχία. • Noητικά: Δυσκολία στη συγκέντρωση και αρνητικές σκέψεις. Τρόποι αντιμετώπισης • Βαθιές αναπνοές: Βοηθούν το σώμα να ηρεμήσει γρήγορα. • Άσκηση: Η κίνηση μειώνει την ένταση στους μυς. • Συζήτηση: Η βοήθεια από έναν ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να προσφέρει λύσεις. (ΑΙ)

Όταν το άγχος γίνεται τρόπος ζωής

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν θυμούνται πότε ήταν η τελευταία φορά που ένιωσαν πραγματικά χαλαροί, γιατί η ένταση έχει γίνει το σταθερό υπόβαθρο της καθημερινότητάς τους. Δεν πρόκειται απλώς για μια δύσκολη περίοδο, αλλά για έναν τρόπο λειτουργίας μέσα στον οποίο το άγχος δεν εμφανίζεται περιστασιακά — παραμένει μόνιμο. Ωστόσο, το χρόνιο άγχος δεν αποτελεί χαρακτηριστικό ταυτότητας· είναι μια παρατεταμένη κατάσταση ενεργοποίησης του οργανισμού που επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, σχετιζόμαστε και αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τον κόσμο. Από την εγρήγορση στην εξάντληση Το άγχος, στη φυσιολογική του μορφή, είναι προστατευτικό. Μας κινητοποιεί, αυξάνει την εγρήγορση και μας βοηθά να ανταποκριθούμε στις απαιτήσεις της ζωής. Όταν όμως η ενεργοποίηση δεν υποχωρεί ποτέ πραγματικά, το σώμα και το νευρικό σύστημα παραμένουν σε διαρκή ετοιμότητα, με αποτέλεσμα η χαλάρωση να γίνεται δύσκολη και ο ύπνος να μην ξεκουράζει ουσιαστικά. Το μυαλό συνεχίζει να προβλέπει, να ελέγχει και να ανησυχεί, ακόμη και όταν δεν υπάρχει άμεση απειλή. Η παρατεταμένη υπερένταση δεν οδηγεί σε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα• σταδιακά οδηγεί σε εξάντληση, σωματική και ψυχική. Το άγχος μέσα στις σχέσεις Το χρόνιο στρες δεν παραμένει μόνο εσωτερικό βίωμα· διαχέεται και στις σχέσεις. Όταν κάποιος βρίσκεται διαρκώς υπό πίεση, δυσκολεύεται να ακούσει χωρίς να αμυνθεί, αντιδρά πιο έντονα από όσο θα επιθυμούσε και συχνά γίνεται είτε πιο επικριτικός είτε πιο αποσυρμένος. Οι παρεξηγήσεις αυξάνονται και η ενοχή ακολουθεί. Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν ότι «δεν είναι ο εαυτός τους» όταν είναι κουρασμένοι ή πιεσμένοι. Ωστόσο, όταν η πίεση παρατείνεται, αυτή η εκδοχή του εαυτού τους αρχίζει να κυριαρχεί. Η αθόρυβη φθορά της αυτοεικόνας Ίσως η πιο λεπτή αλλά βαθιά επίδραση του χρόνιου στρες να αφορά την εικόνα που διαμορφώνουμε για τον εαυτό μας. Όταν η κόπωση είναι μόνιμη, συχνά ερμηνεύεται ως ανεπάρκεια, ενώ η ευαλωτότητα βιώνεται ως αδυναμία και ένα απλό λάθος μετατρέπεται εύκολα σε απόδειξη αποτυχίας. Ο εσωτερικός διάλογος γίνεται πιο αυστηρός και λιγότερο επιεικής. Η ανάγκη για ξεκούραση εκλαμβάνεται ως αδυναμία και η επιβράδυνση ως απειλή. Έτσι, το άγχος δεν παραμένει μια βιολογική κατάσταση· μετατρέπεται σε τρόπο ερμηνείας του εαυτού. Όταν το σώμα μιλά Το χρόνιο στρες δεν επηρεάζει μόνο τον τρόπο που σκεφτόμαστε και αξιολογούμε τον εαυτό μας• εκδηλώνεται και σωματικά, καθώς το σώμα συμμετέχει ενεργά σε αυτή τη διαρκή ένταση. Πονοκέφαλοι, μυϊκή σύσπαση, γαστρεντερικές ενοχλήσεις, ταχυκαρδία ή ένα μόνιμο αίσθημα κόπωσης αποτελούν συχνές εκδηλώσεις. Σταδιακά, το άτομο αρχίζει να θεωρεί αυτά τα συμπτώματα «φυσιολογικά» και μαθαίνει να λειτουργεί με λιγότερη ενέργεια, μικρότερη ανεκτικότητα και περιορισμένη συναισθηματική διαθεσιμότητα. Η σωματική ένταση επηρεάζει τη συναισθηματική παρουσία και η ψυχική πίεση επιβαρύνει περαιτέρω το σώμα, δημιουργώντας έναν κύκλο που αυτοσυντηρείται. Όταν το σώμα παραμένει για καιρό σε επιφυλακή, η χαλάρωση δεν αποτελεί αυτονόητη εμπειρία· μπορεί ακόμη και να βιώνεται ως κάτι ασυνήθιστο και δυσάρεστο. Η δυσκολία της παύσης Όταν κάποιος έχει μάθει να λειτουργεί μέσα από τη διαρκή κινητοποίηση, η παύση δεν βιώνεται ως ανακούφιση αλλά ως απειλή. Η ακινησία ή η ξεκούραση μοιάζει ξένη, σχεδόν επικίνδυνη, γιατί το νευρικό σύστημα έχει συνηθίσει να ταυτίζει τη διαρκή εγρήγορση με την ασφάλεια. Η σιωπή γίνεται δυσάρεστη και η ξεκούραση συνοδεύεται συχνά από ενοχή, ενώ η απουσία υποχρεώσεων δεν φέρνει ηρεμία αλλά γεννά μια εσωτερική ανησυχία. Σε αυτό το πλαίσιο, η ένταση δεν διατηρείται μόνο από τις εξωτερικές απαιτήσεις, αλλά και από μια βαθύτερη πεποίθηση ότι η αξία του ατόμου συνδέεται με τη συνεχή απόδοση και διαθεσιμότητα. Έτσι, το άγχος παύει να είναι απλώς αντίδραση σε συνθήκες πίεσης και αρχίζει να λειτουργεί ως μηχανισμός οργάνωσης της καθημερινότητας. Όταν η ένταση γίνεται κανονικότητα Με την πάροδο του χρόνου, η συνεχής υπερένταση παύει να βιώνεται ως επιβάρυνση και προβληματική κατάσταση και αρχίζει να εκλαμβάνεται ως «ο συνηθισμένος τρόπος». Το άτομο δεν αντιλαμβάνεται πλέον την ενεργοποίηση ως κάτι προσωρινό, αλλά ως βασικό χαρακτηριστικό της καθημερινότητας του. Αυτό έχει μια σημαντική συνέπεια: μειώνεται η ικανότητα αναγνώρισης των ορίων. Η κόπωση θεωρείται δεδομένη, η εσωτερική πίεση αναμενόμενη και η σωματική δυσφορία απλώς μέρος της ζωής. Η ένταση δεν αμφισβητείται — εκλογικεύεται και ενσωματώνεται στη ζωή του. Σε αυτή τη φάση, η αλλαγή δεν δυσκολεύει επειδή λείπουν οι εξωτερικές λύσεις, αλλά επειδή έχει μετατοπιστεί το σημείο αναφοράς. Όταν η υπερένταση γίνεται το «νέο φυσιολογικό», η ηρεμία μοιάζει υπερβολική και η φροντίδα περιττή. Η επαναφορά δεν αφορά μόνο τη μείωση των απαιτήσεων, είναι μια διαδικασία απομάθησης της ιδέας ότι η ένταση είναι απαραίτητη για να αξίζω ή να αποδίδω. Συμπερασματικά Το άγχος αποτελεί φυσικό στοιχείο της ανθρώπινης εμπειρίας και λειτουργεί ως μηχανισμός προσαρμογής. Όταν όμως μετατρέπεται σε μόνιμο υπόβαθρο της ζωής, επηρεάζει τον τρόπο που σχετιζόμαστε με το σώμα, τους άλλους και τον ίδιο μας τον εαυτό. Η διαρκής υπερένταση μπορεί να εκλαμβάνεται ως ένδειξη δύναμης ή αποτελεσματικότητας, συχνά όμως αντανακλά μια σταθερή εσωτερική επιφυλακή. Η αναγνώριση αυτής της κατάστασης δεν είναι αδυναμία, αλλά ουσιαστική πράξη κατανόησης. Η εσωτερική ισορροπία δεν επιτυγχάνεται με περισσότερη πίεση, αλλά με μεγαλύτερη επίγνωση. Μέσα από αυτήν, το άγχος παύει να βιώνεται ως μόνιμο χαρακτηριστικό της ταυτότητας και αναγνωρίζεται ως μια ψυχική κατάσταση που μπορεί να νοηματοδοτηθεί και να μεταβληθεί.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου Άννα Μαρία Βιέρου - Ψυχολόγος

Τι είναι το άγχος Το άγχος είναι το δυσάρεστο βίωμα στο μυαλό και στο σώμα που δημιουργείται από την εκτίμηση απειλής κατά του εαυτού ή/και άλλων κοντινών μας ανθρώπων. Το βίωμα του άγχους εμπεριέχει : • συναίσθημα δυσφορίας • γνωστικό περιεχόμενο, δηλαδή οι επίμονες σκέψεις για την απειλή • σωματικό περιεχόμενο, δηλαδή το αποτύπωμα των προηγούμενων δύο στο σώμα Είναι σύνηθες για κάποιους ανθρώπους που νιώθουν άγχος να μην ξέρουν το γιατί. Συχνά η απειλή δεν είναι συνειδητή και καθορισμένη, μοιάζοντας να υφίσταται χωρίς λόγο. Όμως το ότι δεν αναγνωρίζουμε το λόγο δε σημαίνει ότι δεν υπάρχει. ________________________________________ Ποια είναι τα συμπτώματα άγχους; Παρακάτω είναι μια εκτενής λίστα πιθανών συμπτωμάτων άγχους. Οι εκδηλώσεις και τα συμπτώματα άγχους μπορεί να είναι συναισθηματικής, γνωστικής, συμπεριφορικής και σωματικής φύσης. Σωματικά συμπτώματα: 1. Ταχυπαλμία ή αίσθημα παλμών. 2. Εφίδρωση (κρύος ιδρώτας). 3. Τρέμουλο ή τρέμουλο στα χέρια. 4. Αίσθημα δύσπνοιας ή λαχάνιασμα. 5. Σφίξιμο στο στήθος. 6. Ξηροστομία. 7. Ναυτία ή εντερικές διαταραχές (π.χ. διάρροια). 8. Πονοκέφαλοι ή ζαλάδα. 9. Αίσθημα κόπωσης ή εξάντλησης. 10. Μυϊκή ένταση ή πόνοι στους μύες. 11. Τσιμπήματα ή μυρμήγκιασμα στα άκρα. 12. Αίσθηση θερμότητας ή ρίγη. 13. Αίσθημα «κόμπου» στον λαιμό. 14. Τρίξιμο των δοντιών (ειδικά στον ύπνο). 15. Αυξημένη ευαισθησία στους ήχους ή στο φως. 16. Αϋπνία ή διαταραχές ύπνου. Είναι γεγονός ότι τα σωματικά συμπτώματα του άγχους συχνά προκαλούν σύγχυση. Για παράδειγμα ενώ για τους περισσότερους το αίσθημα των παλμών της καρδιάς δεν προκαλεί άγχος, ορισμένοι μπορεί να νιώθουν ότι η καρδιά τους τρέχει, χτυπά πιο δυνατά ή παραλείπει χτύπο και να νομίζουν ότι έχουν καρδιολογικό πρόβλημα. Μπορεί να βιώνουν μούδιασμα στο κεφάλι ή ζαλάδες (ψυχογενής ζάλη/ψυχογενής ίλιγγος) και να νομίζουν ότι παθαίνουν κάτι σοβαρό. Άλλο παράδειγμα είναι η περίφημη νεύρωση στομάχου, όρος που ουσιαστικά αποδίδει τις στομαχικές ενοχλήσεις που μπορεί να εκδηλωθούν ως γαστρίτιδα, γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, στομαχόπονος, πόνος χαμηλά στο στέρνο ή στο διάφραγμα, σφίξιμο στο στομάχι, ρέψιμο, φούσκωμα, ναυτία/τάση για έμετο. Η ναυτία όταν προέρχεται από αίσθημα περιστροφής δηλαδή ίλιγγο, αποδίδεται εσφαλμένα ως “στομαχικός ίλιγγος“, μια ανύπαρκτη ιατρική οντότητα. Τις περισσότερες φορές η διάκριση του αιτίου των σωματικών συμπτωμάτων επιτυγχάνεται με τη βοήθεια των αντίστοιχων ειδικών ιατρών. Μερικές φορές το άγχος μπορεί να εκδηλωθεί κατά κύριο λόγο με σωματικά συμπτώματα τα οποία δεν εξηγούνται με κάποιο άλλο ιατρικό αίτιο. Συχνά αναφέρονται ως ψυχοσωματικά συμπτώματα άγχους, υπογραμμίζοντας τη σύνδεση μεταξύ της ψυχικής κατάστασης και των σωματικών ενοχλήσεων. Όταν μάλιστα είναι χρόνια, προεξάρχουν στην κλινική εικόνα και η έντασή τους προκαλεί σοβαρή δυσφορία στο άτομο τότε μιλάμε για μια ειδική κατηγορία καταστάσεων στις οποίες έχει εγκατασταθεί η σωματοποίηση και ονομάζονται διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων.

Συναισθηματικά συμπτώματα: 1. Υπερβολική ανησυχία ή φόβος. 2. Αίσθημα πανικού. 3. Έντονη ευερεθιστότητα ή θυμός. 4. Αίσθημα έντονης πίεσης ή αδιέξοδου. 5. Αίσθηση απελπισίας ή απογοήτευσης. 6. Υπερένταση (δυσκολία στη χαλάρωση). 7. Υπερβολική ευαισθησία στην κριτική. 8. Αίσθημα «αποσύνδεσης» από τον εαυτό ή το περιβάλλον (αποπροσωποποίηση/αποπραγματοποίηση). ________________________________________ Γνωστικά συμπτώματα: 1. Συνεχείς σκέψεις, υπερανάλυση και αναμάσημα προβλημάτων (rumination). 2. Δυσκολία συγκέντρωσης ή λήψης αποφάσεων. 3. Προβλήματα στη μνήμη 4. Νοητικό μπλοκάρισμα 5. Δυσκολία στη διαχείριση πολλών πληροφοριών. 6. Υπερβολική εστίαση στις αρνητικές σκέψεις. 7. Προσδοκίες αποτυχίας ή αρνητικής έκβασης. 8. Αυτόματες σκέψεις καταστροφικών σεναρίων. ________________________________________ Συμπεριφορικά συμπτώματα: 1. Αποφυγή καταστάσεων ή ανθρώπων που προκαλούν άγχος π.χ. αγοραφοβία 2. Υπερβολική αναζήτηση επιβεβαίωσης. 3. Αύξηση κατανάλωσης αλκοόλ, καφεΐνης ή καπνού. 4. Νευρικές κινήσεις (π.χ. συνεχές κούνημα χεριών ή ποδιών). 5. Εργασιομανία ή υπερβολική απασχόληση με δραστηριότητες. 6. Συχνή ανάγκη για έλεγχο καταστάσεων. 7. Υπερφαγία ή μείωση φαγητού. Όλα τα παραπάνω συμπτώματα άγχους μπορεί να εμφανίζονται παροδικά και σε ήπιο βαθμό, ή έντονα και με διάρκεια στην αγχώδη διαταραχή. Ενώ το άγχος στον άνθρωπο μπορεί να κυμαίνεται σε φυσιολογικά επίπεδα ώστε να μας κινητοποιεί στην καθημερινότητα, στην αγχώδη διαταραχή έχει γίνει υπερβολικό και διαρκές. Ποιες είναι οι διαφορές παθολογικού και φυσιολογικού άγχους; Η εικόνα που ακολουθεί αποτυπώνει τις διαφορές στο φυσιολογικό και το παθολογικό άγχος.

Τι προκαλεί άγχος : αίτια φανερά και αφανή Πιο κοινά άγχη που προκαλούνται από πιο “σαφείς” καταστάσεις μπορεί να είναι : • το εργασιακό • το κοινωνικό • το σχεσιακό • το γενικευμένο • το προσδοκητικό • το άγχος ασθένειας (υποχονδρίαση) • το άγχος επίδοσης (στο σεξ) • το άγχος απόδοσης (σε εξετάσεις) • το αγοραφοβικό Πέρα από τα προαναφερόμενα άγχη που θα μπορούσαν να περιγραφούν και ως πιο άμεσα εμφανή, υπάρχει το βαθύτερο άγχος που είναι λιγότερο συνειδητό ή εντελώς ασυνείδητο. Αφορά απειλές κατά αθέατων και συμβολικών πλευρών του εαυτού μας όπως π.χ. : • τη μη εναρμόνιση μας με εσωτερικευμένα πρότυπα, άκαμπτους ηθικούς κανόνες και ιδεώδη • υπαρξιακές αγωνίες • εσωτερικές συγκρούσεις ή διαδικασίες • άμυνες ώστε να μη βιωθούν συνειδητά πραγματικότητες εσωτερικές ή εξωτερικές που το άτομο δε θέλει να γνωρίζει Μπορεί να είναι πιο χρόνια και δυσεπίλυτα ειδικά (αλλά όχι μόνο) σε άτομα με έντονα νευρωτικό υπόβαθρο (νευρωτισμός). Ορισμένα τέτοια πυρηνικά άγχη αναφέρονται στη συνέχεια : • άγχος θανάτου • για το μέλλον • απώλειας της αγάπης, • εγκατάλειψης, • δέσμευσης, • κατάρρευσης, • απόρριψης, • άγχος αποχωρισμού, • ελέγχου, • αποτυχίας ή/και επιτυχίας • αλλαγής Τέλος το ίδιο ερέθισμα μπορεί να προκαλέσει διαφορετική αντίδραση σε διαφορετικά άτομα. 🔸Απλό παράδειγμα : δε βιώνουν υψηλό άγχος όλοι οι γονείς κατά τις νυχτερινές εξόδους των παιδιών τους. 🔸Άλλο παράδειγμα : η μετακίνηση σε άλλη πολή/χώρα για λόγους σπουδών ή εργασίας προκαλεί συνήθως στους περισσότερους ένα παροδικό στρες ως προς την προσαρμογή τους, το οποίο σύντομα μειώνεται. Για κάποιους όμως αποτελεί αφορμή πυροδότησης υψηλού άγχους ως και αγχώδους διαταραχής. Άγχος οργανικής αιτιολογίας Σε κάποιες περιπτώσεις προκύπτει αγχος χωρίς να οφείλεται σε ψυχολογικά αίτια, αλλά σε σωματικές παθήσεις, επιδράσεις φαρμάκων και αλκοόλ ή ουσίες. Αν και όχι απόλυτοι, υπάρχουν παράγοντες που μας οδηγούν προς μια τέτοια διερεύνηση. • Ηλικία >35 ετών • Απουσία πρότερου ατομικού ή οικογενειακού ιστορικού αγχώδους ή άλλης ψυχικής διαταραχής • Απουσία ψυχοτραυματικών γεγονότων ζωής • Παιδική ηλικία χωρίς αξιοσημείωτο άγχος και φοβίες ή ανεσταλμένη συμπεριφορά σε μη οικείο περιβάλλον • Μειωμένη ανταπόκριση σε αγχολυτική αγωγή ________________________________________

Άγχος και στρες δεν είναι το ίδιο πράγμα Είναι σύνηθες για τους περισσότερους να χρησιμοποιούν τους όρους άγχος και στρες σα να είναι το ίδιο, αλλά βασικά το άγχος διαφέρει από το στρες. Με τον όρο στρες εννοούμε την σύνθετη κατάσταση έκτακτης ανάγκης που εισέρχεται ο οργανισμός όταν απειλείται η φυσιολογική του λειτουργία (ομοιόσταση) από εσωτερικούς (π.χ. μια νόσος) ή εξωτερικούς στρεσσογόνους παράγοντες. Το άγχος έχει την τάση να παραμένει περισσότερο. Αντιθέτως, το στρες έχει παροδική φύση και σταματά όταν εξαφανιστεί ο στρεσσογόνος παράγοντας. Σπύρος Καλημέρης, ψυχίατρος και ψυχοθεραπευτής, MD, MSc, Κλινική εφαρμογή rTMS