Οι απόψεις του Αριστοτέλη για τον άνθρωπο

Ας δούμε τι αναφέρει ο Αριστοτέλης στο βιβλίο του Περί Ψυχής για τις διαφορές εξέλιξης του ανθρώπου από το ζώο.

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, υπάρχει μία θεμελιώδης και ειδοποιός διαφορά που διαχωρίζει την εξέλιξη του Ανθρώπου από την εξέλιξη των ζώων. Η διαφορά αυτή έγκειται στο ότι ο Άνθρωπος είναι «κατασκευασμένος» για να ακολουθήσει ΑΤΟΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ, σε αντίθεση με τα ζώα που ακολουθούν υποχρεωτικά την ΟΜΑΔΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΕΙΔΟΥΣ τους. Ας δούμε όσα ο ίδιος αναφέρει σχετικά, στο βιβλίο του «ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ» 402a. πρῶτον δ' ἴσως ἀναγκαῖον διελεῖν ἐν τίνι τῶν γενῶν καὶ τί ἐστι, ΚΑΤΑΡΧΗΝ ΛΟΙΠΟΝ, ΙΣΩΣ ΘΑ ΗΤΑΝ ΣΚΟΠΙΜΟ ΝΑ ΕΞΕΤΑΣΟΥΜΕ ΔΙΕΞΟΔΙΚΑ ΣΕ ΠΟΙΟ ΑΠΟ ΤΑ ΓΕΝΗ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΑΝΗΚΕΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ. λέγω δὲ πότερον τόδε τι καὶ οὐσία ἢ ποιὸν ἢ ποσόν, ΑΝΑΦΕΡΟΜΑΙ ΣΕ ΠΟΙΑ ΑΠΟ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΘΑ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΚΑΤΑΤΑΞΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ, ΕΙΤΕ ΑΠΟ ΑΠΟΨΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΙΤΕ ΑΠΟ ΑΠΟΨΗ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ, ἢ καί τις ἄλλη τῶν διαιρεθεισῶν κατηγοριῶν, ΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΑΝ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΤΑΞΟΥΜΕ ΣΕ ΚΑΠΟΙΑ ΑΛΛΗ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ. ἔτι δὲ πότερον τῶν ἐν δυνάμει ὄντων ἢ μᾶλλον ἐντελέχειά τις• ΕΠΙΠΛΕΟΝ, ΘΑ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΕΞΕΤΑΣΟΥΜΕ ΑΝ Η ΨΥΧΗ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΑ ΕΝ ΔΥΝΑΜΕΙ ΟΝΤΑ Η ΣΤΑ ΕΝΤΕΛΕΧΕΙΑ ΟΝΤΑ. (Σε κατάσταση «εν δυνάμει» βρίσκεται η ψυχή, όταν δεν έχει ακόμα ενσαρκωθεί. Σε κατάσταση «εν εντελεχεία» βρίσκεται η ψυχή όταν εισέρχεται σε ανθρώπινο σώμα και καταφέρει να επανέλθει στην θεία υπόστασή της, μαζί το σώμα αυτό.) διαφέρει γὰρ οὔ τι [402b] μικρόν. ΔΙΟΤΙ ΑΥΤΕΣ ΟΙ ΔΥΟ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΚΑΘΕ ΑΛΛΟ, ΠΑΡΑ ΜΙΚΡΗ ΔΙΑΦΟΡΑ ΕΧΟΥΝ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ. σκεπτέον δὲ καὶ εἰ μεριστὴ ἢ ἀμερής, ΕΠΙΣΗΣ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΣΚΕΦΤΟΥΜΕ ΑΝ Η ΨΥΧΗ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΗΝ ΜΕΡΙΣΤΗ Η ΑΝ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΗΝ ΣΥΝΕΧΗ ΟΥΣΙΑ. καὶ πότερον ὁμοειδὴς ἅπασα ψυχὴ ἢ οὔ ΚΑΙ ΕΠΙΣΗΣ, ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΔΙΕΡΩΤΗΘΟΥΜΕ, ΑΝ Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΘΕ ΨΥΧΗΣ ΕΧΕΙ ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΣΥΣΤΑΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΚΑΘΕ ΑΛΛΗΣ ΨΥΧΗΣ, Η ΟΧΙ. εἰ δὲ μὴ ὁμοειδής, Ή ΑΝ Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΘΕ ΨΥΧΗΣ ΔΙΑΦΕΡΕΙ ΕΞΟΛΟΚΛΗΡΟΥ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΑΛΛΗ ΟΥΣΙΑ. πότερον εἴδει ΚΑΙ ΒΕΒΑΙΩΣ, ΠΟΙΟ ΑΠΟ ΤΑ ΔΥΟ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ; διαφέρουσα ἢ γένει. ΔΙΑΦΕΡΕΙ ΚΑΠΟΙΑ ΨΥΧΗ ΑΠΟ ΚΑΠΟΙΑ ΑΛΛΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΙΔΟΣ Η ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΓΕΝΟΣ; (Το «είδος» είναι η ποιότητα της ψυχής, δηλαδή αν είναι καλή ή κακή κτλ. Το «γένος» είναι η κατηγορία του ζώου στο οποίο ανήκει η ψυχή, δηλαδή αν είναι άνθρωπος σκύλος γάτα, κτλ.) νῦν μὲν γὰρ οἱ λέγοντες καὶ ζητοῦντες περὶ ψυχῆς περὶ τῆς ἀνθρωπίνης μόνης ἐοίκασιν ἐπισκοπεῖν•΄ ΣΗΜΕΡΑ ΒΕΒΑΙΩΣ, ΑΥΤΟΙ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΕ ΤΕΤΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΟΥΝ ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ, ΑΣΧΟΛΟΥΝΤΑΙ ΜΟΝΟ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΨΥΧΗ. (Αυτό αποδεικνύει το ενδιαφέρον του Αριστοτέλη για τα μεταφυσικά θέματα. Και μόνο από αυτήν την δήλωση, δεν θα μπορούσε κανείς σε καμμία περίπτωση να τον κατατάξει στους «υλιστές φιλοσόφους», όπως δυστυχώς πιστεύουμε σήμερα.) εὐλαβητέον δ' ὅπως μὴ λανθάνῃ πότερον εἷς ὁ λόγος αὐτῆς ἐστι, ΑΥΤΟ ΤΟ ΘΕΜΑ, ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΙ ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ, ΩΣΤΕ ΝΑ ΑΠΟΦΕΥΧΘΟΥΝ ΠΙΘΑΝΑ ΛΑΘΗ, ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΠΟΥ ΕΞΕΤΑΣΕΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΜΟΝΟ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΨΥΧΗ. καθάπερ ζῴου, ΤΕΤΟΙΑ ΛΑΘΗ, ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΝ ΝΑ ΠΡΟΚΥΨΟΥΝ ΑΝ ΔΕΝ ΕΞΕΤΑΣΤΕΙ Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΕΝΟΣ ΖΩΟΥ, ἢ καθ' ἕκαστον ἕτερος, Η ΑΝ ΔΕΝ ΕΞΕΤΑΣΤΕΙ Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΚΑΠΟΙΟΥ ΕΜΨΥΧΟΥ ΟΝΤΟΣ, ΑΠΟ ΚΑΠΟΙΟ ΑΛΛΟ ΕΜΨΥΧΟ ΟΝ. (Άρα, αυτό που υποστηρίζει ο Αριστοτέλης είναι ότι για να έχουμε μία ολοκληρωμένη αντίληψη περί ψυχής πρέπει να εξετάσουμε τις ψυχές όλων των ζώντων οργανισμών.) οἷον ἵππου, κυνός, ἀνθρώπου, θεοῦ, ΌΠΩΣ Π.Χ. ΝΑ ΕΞΕΤΑΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΕΝΟΣ ΙΠΠΟΥ, ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΕΝΟΣ ΣΚΥΛΟΥ Ή ΕΝΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ή ΕΝΟΣ ΘΕΟΥ. (Άρα η ψυχή διαφέρει και κατά γένος και κατά είδος. Αυτό σημαίνει ότι δύο άνθρωποι δεν μπορούν ποτέ να έχουν την ίδια ψυχική εξέλιξη, διότι η εξέλιξη που ακολουθούν είναι ατομική. Αντιθέτως δύο ζώα, έχουν υποχρεωτικά την ίδια ψυχική εξέλιξη, διότι η εξέλιξη που ακολουθούν είναι ομαδική.) τὸ δὲ ζῷον τὸ καθόλου ΌΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΣΤΑ ΖΩΑ, Η ΨΥΧΗ ΤΟΥΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΚΟΙΝΗ ΟΥΣΙΑ, ΑΝΑΛΟΓΑ ΜΕ ΤΟ ΕΙΔΟΣ ΤΟΥΣ, ἤτοι οὐθέν ἐστιν ἢ ὕστερον, ΔΗΛΑΔΗ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΚΑΝΕΝΑ ΖΩΟ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΕΙΔΟΥΣ ΠΟΥ ΝΑ ΥΣΤΕΡΕΙ Ή ΝΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΕΙ ΕΝΑΝΤΙ ΚΑΠΟΙΟΥ ΑΛΛΟΥ ΖΩΟΥ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΕΙΔΟΥΣ. (Δηλαδή μας λέει ότι όλα τα ζώα γεννιούνται με την ίδια ποιότητα ψυχής και ανάλογα με τις συνθήκες του περιβάλλοντος στο οποίο ζουν, είτε αγριεύουν είτε εξημερώνονται. Όμως αυτό δεν αποτελεί χαρακτηριστικό της ψυχής τους αλλά χαρακτηριστικό του τρόπου ζωής τους. Δεν υπάρχει δηλαδή κακό ή καλό σκυλί, αλλά υπάρχει ένα σκυλί που έχει αποκτήσει καλές ή κακές συνήθειες.) ὁμοίως δὲ κἂν εἴ τι κοινὸν ἄλλο κατηγοροῖτο ΤΟ ΙΔΙΟ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΥΠΟΛΟΙΠΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΤΩΝ ΨΥΧΩΝ ΤΟΥ ΖΩΙΚΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. ἔτι δέ, εἰ μὴ πολλαὶ ψυχαὶ ἀλλὰ μόρια, ΕΠΙΠΛΕΟΝ ΜΑΛΙΣΤΑ, ΕΦΟΣΟΝ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΠΟΛΛΕΣ ΨΥΧΕΣ ΖΩΩΝ, ΑΛΛΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΨΥΧΗΣ ΤΟΥ ΕΙΔΟΥΣ ΤΟΥ ΖΩΟΥ, (Δηλαδή θεωρεί ότι η ψυχή κάθε ζώου δεν αποτελεί τίποτα περισσότερο, από ένα μόριο, ένα ελάχιστο κομμάτι, από την συνολική ομαδική ψυχή του είδους του ζώου που ενσαρκώνεται.) πότερον δεῖ ζητεῖν πρότερον ΤΙ ΑΠΟ ΤΑ ΔΥΟ ΘΑ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΠΡΟΗΓΗΘΕΙ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΤΩΝ ΖΩΩΝ; τὴν ὅλην ψυχὴν ἢ τὰ μόρια. Η ΕΡΕΥΝΑ ΤΗΣ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΨΥΧΗΣ ΠΟΥ ΑΝΗΚΕΙ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΖΩΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΕΙΔΟΥΣ Ή Η ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ ΜΕΜΟΝΩΜΕΝΟΥ ΜΟΡΙΟΥ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΤΟΥ ΚΑΘΕ ΖΩΟΥ; (Προκριμένου να γίνουν περισσότερο κατανοητά αυτά που υποστηρίζει ο Αριστοτέλης, θα μπορούσαμε να συγκρίνουμε τις ψυχές των ζώων με τον τρόπο λειτουργίας των μαγνητών. Δηλαδή, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που θα μπορούμε να προσθέσουμε τους πόλους μικρών μορίων μαγνητών και να σχηματιστεί χωρίς κανένα πρόβλημα ένας τεράστιος μαγνήτης, έτσι μπορούν να συνδεθούν και οι επιμέρους ψυχές των ζώων, σε μία συνολική ψυχή που θα αφορά το γένος του ζώου στο οποίο ανήκει. Αυτό σημαίνει ότι οι ψυχές των ζώων παραμένουν όλες ίδιες, σαν τα επιμέρους τμήματα ενός μαγνήτη, ενώ οι ψυχές των ανθρώπων διαφέρουν ως προς την εξέλιξή τους. Αυτός είναι ο λόγος που τα ζώα ακολουθούν υποχρεωτικά ομαδική εξέλιξη. Ενώ στην περίπτωση του ανθρώπου, από την στιγμή που η Ψυχή του λειτουργεί αντίθετα από την ψυχή των ζώων, ο άνθρωπος είναι υποχρεωμένος να ακολουθήσει προσωπική ή ατομική εξέλιξη.) χαλεπὸν δὲ καὶ τούτων διορίσαι ποῖα πέφυκεν ἕτερα ἀλλήλων, ΕΙΝΑΙ ΦΟΒΕΡΑ ΔΥΣΚΟΛΟ ΝΑ ΔΙΑΚΡΙΝΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΤΟΥΣ. καὶ πότερον τὰ μόρια χρὴ ζητεῖν πρότερον ἢ τὰ ἔργα αὐτῶν, ΆΡΑΓΕ, ΤΙ ΑΠΟ ΤΑ ΔΥΟ ΕΧΕΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΝΑ ΕΡΕΥΝΗΣΕΙ ΚΑΝΕΙΣ, ΤΙΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΤΩΝ ΨΥΧΩΝ ΤΩΝ ΖΩΩΝ Ή ΤΙΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΠΟΥ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΔΙΑΘΕΤΕΙ ΚΑΘΕ ΓΕΝΟΣ ΖΩΟΥ; οἷον τὸ νοεῖν ἢ τὸν νοῦν, ΜΕ ΑΛΛΑ ΛΟΓΙΑ, ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΠΟΥ ΣΚΕΦΤΟΝΤΑΙ ΤΑ ΖΩΑ Ή ΤΗΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ ΝΑ ΣΚΕΦΤΟΝΤΑΙ; καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι ἢ τὸ αἰσθητικόν Ή ΑΛΛΙΩΣ, ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΠΟΥ ΑΙΣΘΑΝΟΝΤΑΙ Ή ΤΟ ΤΙ ΑΙΣΘΑΝΟΝΤΑΙ. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.ΑΥΤΗ ΛΟΙΠΟΝ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΘΟΔΟΣ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΟΥΜΕ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΤΩΝ ΥΠΟΛΟΙΠΩΝ ΨΥΧΩΝ. «Ο άνθρωπος διαφέρει από όλα τα άλλα ζώα, γιατί μόνο αυτός είναι προικισμένος με λόγο, ο οποίος τον καθιστά ικανό να διακρίνει το δίκαιο από το άδικο, το αγαθό από το κακό, το ωφέλιμο από το βλαβερό» λέει ο μεγάλος Σταγειρίτης φιλόσοφος στο έργο του «Πολιτικά». Ανατρέχοντας σε αυτό, αλλά και σε άλλα έργα του συναντάμε σημαντικές πολιτικές απόψεις, ορισμένες από τις οποίες παραθέτουμε παρακάτω: 1. Η αρχή της δημιουργίας της πόλης είναι η εκ φυσικής ανάγκης ένωση άρρενος και θήλεος που δεν μπορούν να ζήσουν χωριστά, με σκοπό τη δημιουργία απογόνων.1 2. Η οικογένεια αυξανόμενη δημιουργεί την κώμη και αυτή την πόλη, η οποία έχει ως σκοπό την αυτάρκεια («το ζην») και την ευδαιμονία («το ευ ζην»).2 3. Ο άνθρωπος είναι «πολιτικόν ζώον πάσης μελίττης και παντός αγελαίου ζώου μάλλον». 3 Η αναφορά των μελισσών από τον φιλόσοφο ως χαρακτηριστικό παράδειγμα «αγελαίων ζώων» δεν πρέπει να είναι τυχαία, δεδομένου ότι αυτές συγκροτούν «κοινωνίες» πολύ καλά οργανωμένες, βάσει αυστηρών κανόνων συμβίωσης. Όσοι δεν θέλουν να ζουν μέσα στην πόλη είναι η θηρία η θεοί.4 4. Ο άνθρωπος διαφέρει από όλα τα άλλα ζώα, γιατί μόνο αυτός είναι προικισμένος με λόγο, ο οποίος τον καθιστά ικανό να διακρίνει το δίκαιο από το άδικο, το αγαθό από το κακό, το ωφέλιμο από το βλαβερό: «λόγον δε μόνον άνθρωπος έχει των ζώων … ο δε λόγος επί τω δηλούν εστί το συμφέρον και το βλαβερόν, ώστε και το δίκαιον και το άδικον». 5 5. Οι τρόποι διακανονισμού των περιουσιακών σχέσεων των πολιτών είναι τρεις: α) όλοι να έχουν από κοινού τα πάντα, κάτι πολύ δύσκολα εφαρμόσιμο, β) κανένας να μην έχει τίποτα από κοινού με τους άλλους, κάτι αδύνατο, δεδομένου ότι η πόλη είναι ένα είδος «κοινωνίας» και γ) ορισμένα πράγματα να είναι κοινά και άλλα όχι, κάτι ενδιάμεσο, εφικτό και ωφέλιμο.6 6. Η πόλη δεν συστάθηκε μόνο για να εξασφαλίσει στους πολίτες το «ζην», αλλά το «ευ ζην», δηλαδή συστάθηκε για να δημιουργήσει δια της παιδείας πολίτες ενάρετους και κατά συνέπεια ευδαίμονες. 7 Ο σκοπός λοιπόν της πόλης είναι το πολιτικό αγαθό που ταυτίζεται με το δίκαιο και το κοινό συμφέρον.8 7. Την αρετή του σπουδαίου πολίτη, η οποία συνίσταται στο «δύνασθαι άρχειν και άρχεσθαι καλώς», μπορούν και πρέπει να την έχουν όλοι όσοι αποτελούν το κύριο σώμα της πόλης, ενώ την αρετή του αγαθού ανθρώπου είναι αδύνατο σχεδόν να την έχουν όλοι. Τα δύο είδη της αρετής ενδέχεται πάντως σε ορισμένες περιπτώσεις να συνυπάρχουν. Συγκεκριμένα δε η ιδιαίτερη αρετή του άρχοντα είναι η φρόνηση, ενώ όλες οι υπόλοιπες πρέπει να είναι κοινές για τους άρχοντες και τους αρχόμενους.9 8. Η κρίση των πολλών είναι συνήθως πιο σωστή από εκείνη τουενός «σπουδαίου», γιατί – εκτός των άλλων – το πλήθος διαφθείρεται λιγότερο από τον ένα: «έτι μάλλον αδιάφθορον το πολύ».10 Παρ’ όλα αυτά, αν παρουσιαστεί κάποιος που υπερέχει των υπολοίπων ως προς την αρετή, πρέπει να γίνει ισόβιος βασιλεύς. 11 Ο άρχοντας όμως συνήθως διαφθείρεται εύκολα από τις επιθυμίες και τις συναισθηματικές του ροπές, γι’ αυτό πρέπει να κυβερνά ο νόμος που είναι «νους χωρίς ορέξεις» και οι άρχοντες να υπακούνε σε αυτόν: «η τε γαρ επιθυμία … και ο θυμός άρχοντας διαστρέφει και τους αρίστους … διόπερ άνευ ορέξεως νους ο νόμος έστίν». 12 9. Η πόλη αποτελείται από πολλά μέρη, τα κυριότερα από τα οποία είναι τα εξής: οι γεωργοί, οι χειρώνακτες («το βάναυσον γένος»), οι έμποροι («το αγοραίον γένος»), οι θήτες, οι πολεμιστές («το προπολεμήσον γένος»), οι δικαστές («το μετέχον δικαιοσύνης δικαστικής γένος») και οι άρχοντες. 13 Τα μέρη αυτά πρέπει να συνταιριαστούν μεταξύ τους, όπως τα μέρη ενός οικοδομήματος που για να είναι γερό πρέπει να έχει γερά θεμέλια (αυτά για την πόλη είναι οι ηθικές αξίες) και στέρεα δομή. Ως εκ τούτου η πολιτική μπορεί εύκολα να παρομοιασθεί με την αρχιτεκτονική.14 10. Η μεσαία τάξη είναι η αρίστη μερίδα των πολιτών και χάρη σε αυτή οι δημοκρατίες είναι «ασφαλέστεραι των ολιγαρχιών και πολυχρονιώτεραι». Εξ άλλου οι καλύτεροι νομοθέτες, όπως ο Σόλων, ο Λυκούργος και ο Χαρώνδας προέρχονται από την τάξη αυτή.15 Η ενίσχυση της μεσαίας τάξης επιτυγχάνεται με την εξομάλυνση των μεγάλων περιουσιακών διαφορών και αυτή πάλι εξασφαλίζεται ειρηνικά με τη σωστή παιδεία, η οποία μπορεί να μετριάσει (να «ισάσει» τις ανθρώπινες επιθυμίες.16 11. Στο δημοκρατικό πολίτευμα που είναι, όπως και το ολιγαρχικό, ένα από τα κυριότερα πολιτεύματα, ο κάθε πολίτης μπορεί να άρχει και να άρχεται,17 επί πλέον δε είναι ελεύθερος να ζει όπως θέλει,18 παράλληλα δε κυρίαρχη δύναμη είναι η πλειοψηφία και δίκαιο θεωρείται εκείνο που αποφασίζουν οι περισσότεροι.19 12. Στις δημοκρατίες οι άρχοντες πρέπει να φροντίζουν ώστε το πλήθος «μη λίαν άπορον η»,20 διανέμοντας στους «απόρους» τα χρήματα από τις εισπράξεις του δημοσίου.21 13. Άριστο πολίτευμα είναι εκείνο στο οποίο κυβερνούν οι άριστοι (οι «επιεικείς»), χωρίς όμως να μειώνεται η δύναμη του πλήθους (δηλαδή ο συνδυασμός δημοκρατίας και μοναρχίας).22 14. Μία από τις σπουδαιότερες αρετές είναι η δικαιοσύνη, η οποία συνδέεται στενά με την ισότητα. 23 • Το δίκαιο διακρίνεται σε «διορθωτικόν» (αναφέρεται στις μεταξύ των ανθρώπων συναλλαγές), • «διανεμητικόν» (σχετίζεται με τη διανομή των κοινών») • και «αντιπεπονθός» (επανορθώνει τις ζημίες, υποχρεώνοντας δια νόμου τον αδικήσαντα να αποζημιώσει εκείνον που έβλαψε η διακανονίζει τις ανταλλαγές των προϊόντων ως επί το πλείστον δια της εισαγωγής του νομίσματος, το οποίο «σύμμετρα ποιήσαν ισάζει» – 1133 b 17).24 15. Ορθά πολιτεύματα είναι εκείνα που αποβλέπουν στο κοινό συμφέρον (βασιλεία, αριστοκρατία, πολιτεία), ενώ παρεκβατικά όσα εξυπηρετούν το συμφέρον των αρχόντων (τυραννία, ολιγαρχία, δημοκρατία).25 Σημειώσεις 1 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Α 1252 a 25 – 28. 2 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Α 1252 b 30 – 31, Γ 1280 a 31 – 32, b 33 – 35. 3 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Α 1253 a 10 – 11. 4 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Α 1253 a 2 – 16. 5 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Α 1253 a 14 – 16. 6 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Β 1260 b 39 κ.ε. Αυτόθι, 1263 a 41 – b 1, όπου τονίζεται πόσο ευχάριστο είναι για τους ανθρώπους να έχουν δικά τους κάποια πράγματα. 7 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ 1280 a 31 – 32, b 6 – 8: «δει περί αρετής επιμελές είναι τη γ’ ως αληθώς ονομαζομένη πόλει». Ibid. 1280 b 32 – 34, 39 – 40, 1281 a 1 – 2. 8 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ 1282 b 17 – 18. 9 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ 1277 a 1 – 16, b 12 – 15, 26 – 28. 10 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ 1286 a 32. 11 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ 1284 b 28 – 34. 12 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ 1286 b 31 – 33. 13 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Δ 1290 b 40 κ.ε. 14 Αριστοτέλους, Ηθικά Νικομάχεια, Α 1094 a 27 – 29. Αυτόθι, 1094 b 2 – 4, όπου ο φιλόσοφος αναφέρει τις τρεις κύριες τέχνες που υπάγονται στην πολιτική: τη στρατηγική, την οικονομική και τη ρητορική. 15 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Δ 1296 a 13 – 22. 16 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Β 1280 b 28 – 31. 17 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ 1277 a 25 – 26. 18 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Ζ 1317 b 10 – 12, 1318 a 19. 19 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Ζ 1317 b 5 – 7. 20 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Ζ 1320 a 33 – 34. 21 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Ζ 1320 a 36 – 38. 22 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Ζ 1319 a 1 – 3. 23 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ 1282 b 18. 24 Αριστοτέλους, Ηθικά Νικομάχεια, Ε 1131 b 25 – 1133 b 24. 25 Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ 1279 a 17 – 21. ________________________________________

Το παρόν άρθρο αποτελεί το τρίτο και τελευταίο μέρος της διάλεξης της Καθηγήτριας Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Eυαγγελίας Μαραγγιανού, με θέμα: «ΗΘΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ», η οποία δόθηκε στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, το Φεβρουάριο του 2016.