Η μοναξιά στην τρίτη ηλικία αποτελεί μια «σιωπηλή επιδημία» και μια σοβαρή καθημερινότητα για πολλούς ανθρώπους άνω των 65, με σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική και σωματική υγεία. Προκαλείται από απώλειες προσώπων, απομόνωση και έλλειψη κοινωνικής επαφής.
Μοναξιά στην Τρίτη Ηλικία: Σιωπηλή Επιδημία με Ψυχολογικές Επιπτώσεις
Η μοναξιά στην τρίτη ηλικία δεν βιώνεται απλώς ως μια δύσκολη στιγμή ή ένα παροδικό συναίσθημα. Για πολλούς ηλικιωμένους είναι μια καθημερινή εμπειρία, η οποία σχετίζεται με την απώλεια συντρόφων, συγγενών και φίλων, τη μείωση των κοινωνικών επαφών ή την ησυχία σ’ ένα σπίτι που στο παρελθόν έσφυζε από ζωή. Στη σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται ως μια «σιωπηλή επιδημία» που εξαπλώνεται, καθώς το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται και ταυτόχρονα οι κοινωνίες καθίστανται πιο απρόσωπες (Ong et al., 2015). Επομένως, οι κοινωνικές αλλαγές, η αποδυνάμωση των οικογενειακών δομών και οι αλλαγές στον τρόπο ζωής οδηγούν όλο και περισσότερους ηλικιωμένους σε συναισθήματα απομόνωσης.
Μια πρόσφατη ευρωπαϊκή έρευνα έδειξε ότι 13% των πολιτών δηλώνουν πως αισθάνονται «συχνά» ή «πάντα» μόνοι (European Commission, 2022). Το ποσοστό αυτό τείνει να παρουσιάζεται αυξημένο στις μεγαλύτερες ηλικίες. Η μοναξιά όμως δεν αναφέρεται απλώς στις περιπτώσεις που κάποιος ζει μόνος• αφορά στην υποκειμενική αίσθηση ότι οι προσωπικές και κοινωνικές σχέσεις που έχουμε δεν επαρκούν ή δεν καλύπτουν τις συναισθηματικές μας ανάγκες (Schutter et al., 2022). Συγκεκριμένα, ένας ηλικιωμένος μπορεί να ζει με την οικογένειά του, πάραυτα να νιώθει αποκομμένος από τα υπόλοιπα μέλη. Αυτή η διάσταση καθιστά τη μοναξιά πιο περίπλοκη από την αντικειμενική κοινωνική απομόνωση, αφού συνδέεται κυρίως με την ερμηνεία και το βίωμα του ατόμου.
Οι επιπτώσεις της μοναξιάς στην ψυχική υγεία είναι βαθιές και πολυεπίπεδες. Οι έρευνες καταδεικνύουν ισχυρή συσχέτιση με την εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Ειδικότερα, οι ηλικιωμένοι που δηλώνουν ότι αισθάνονται μόνοι παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής και δυσθυμίας (Ong et al., 2015). Συχνά περιγράφουν αίσθηση κενού και δυσκολία να ικανοποιηθούν στην καθημερινότητα, ακόμα κι όταν γύρω τους υπάρχουν άνθρωποι. Επιπλέον, η χρόνια μοναξιά φαίνεται να επιβαρύνει την αυτοεκτίμηση, να αυξάνει τα αισθήματα απελπισίας και να ενισχύει την τάση για αρνητική αυτοαξιολόγηση (Aslanidou, 2025).
Παράλληλα, έχει βρεθεί ισχυρή σύνδεση της μοναξιάς με αγχώδεις διαταραχές. Η αίσθηση κοινωνικής απόρριψης ή περιθωριοποίησης ενισχύει την ανησυχία απώλειας σχέσεων. Οι ηλικιωμένοι που βιώνουν μοναξιά συχνά αναφέρουν υπερευαισθησία στην κριτική και αίσθημα φόβου απέναντι σε νέες κοινωνικές επαφές, με αποτέλεσμα να απομονώνονται ακόμη περισσότερο (Schutter et al., 2022). Κατ’ αυτό τον τρόπο δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: το άτομο που νιώθει μόνο δεν επιζητά την κοινωνική σύνδεση λόγω ανασφάλειας και απομακρύνεται όλο και περισσότερο από τους άλλους.
Ένα άλλο πεδίο που επηρεάζεται αφορά στις γνωστικές λειτουργίες, όπως για παράδειγμα η μνήμη και η σκέψη. Η μοναξιά έχει συσχετισθεί με αυξημένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και άνοιας. Σε διάφορες μελέτες η αυξημένη κοινωνική απομόνωση βρέθηκε να συνδέεται με ταχύτερη απώλεια μνήμης και έκπτωση εκτελεστικών λειτουργιών, όπως η συγκέντρωση, η προσοχή και η ικανότητα λήψης αποφάσεων (Lyu et al., 2024. Ong et al., 2015). Το ψυχολογικό αποτύπωμα της μοναξιάς και της απομόνωσης φαίνεται να ενεργοποιεί μηχανισμούς στρες, οι οποίοι με τη σειρά τους επιταχύνουν τη φθορά στον εγκέφαλο.
Πέρα από τις διαγνωσμένες διαταραχές, η μοναξιά οδηγεί σε μια διάχυτη επιβάρυνση της ψυχολογικής ευημερίας σε καθημερινό επίπεδο με σοβαρές συνέπειες για την ποιότητα ζωής και την αίσθηση νοήματος (Aslanidou, 2025). Αποτελεί ένα σοβαρό κοινωνικό ζήτημα με επίδραση στη δημόσια υγεία, για το οποίο χρειάζεται ανοιχτός διάλογος, ώστε να αντιμετωπιστεί χωρίς στίγμα. Η αναγνώριση του φαινομένου όχι ως αναπόφευκτης πτυχής του γήρατος, αλλά ως κατάστασης με σοβαρές ψυχολογικές επιπτώσεις, είναι το πρώτο βήμα για μια κοινωνία που ενδιαφέρεται για τις ψυχοκοινωνικές ανάγκες των ατόμων τρίτης ηλικίας.
Βιβλιογραφία
Aslanidou, V. A., Charalambous, G., Skitsou, A., & Galanis, P. (2025). Loneliness, Support, and Care Models in Greece: A Cross-Sectional Study. Cureus 17(7). https://doi.org/10.7759/cureus.87227
Joint Research Centre. (2023, June). The EU Loneliness Survey. European Commission. https://joint-research-centre.ec.europa.eu/projects-and-activities/survey-methods-and-analysis-centre/loneliness/eu-loneliness-survey_en
Lyu, C., Siu, K., Xu, I., Osman, I., & Zhong, J. (2024). Social Isolation Changes and Long-Term Outcomes Among Older Adults. JAMA Network Open, 7(7). https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.24519
Ong, A. D., Uchino, B. N., & Wethington, E. (2016). Loneliness and Health in Older Adults: A Mini-Review and Synthesis. Gerontology, 62(4), 443–449. https://doi.org/10.1159/000441651
Schutter, N., Holwerda, T. J., Comijs, H. C., Stek, M. L., Peen, J., & Dekker, J. J. M. (2022). Loneliness, social network size and mortality in older adults: a meta-analysis. European Journal of Ageing, 19. https://doi.org/10.1007/s10433-022-00740-z
Πηγή : https://psychiatry.gr/kmim/index.php/arthra/monaksia-stin-triti-ilikia-siopili-epidimia-me-psyxologikes-epiptoseis
Φραντζέσκα Παρλιάρου, Ψυχολόγος
Η μοναξιά στην τρίτη ηλικία είναι ένα ζήτημα που συχνά περνάει απαρατήρητο, αλλά οι επιπτώσεις της είναι σημαντικές και ανησυχητικές. Καθώς οι κοινωνικές επαφές μειώνονται και οι καθημερινές δραστηριότητες περιορίζονται, πολλοί ηλικιωμένοι αρχίζουν να βιώνουν μια απομόνωση που μπορεί να επηρεάσει σοβαρά την ψυχική τους υγεία. Αυτή η κατάσταση δεν είναι μόνο αποτέλεσμα της γήρανσης, αλλά και της έλλειψης επαρκούς στήριξης από την κοινωνία. Ωστόσο, η μοναξιά δεν θα πρέπει να θεωρείται κάτι το αναπόφευκτο.
Η μοναξιά, αποτελώντας μια σοβαρή πρόκληση για την ψυχική υγεία των ηλικιωμένων, επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα της καθημερινής ζωής. Πολλοί ηλικιωμένοι βιώνουν την απώλεια κοντινών τους προσώπων, την απομάκρυνση από κοινωνικές δραστηριότητες. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης, και σε ορισμένες περιπτώσεις, γνωστική έκπτωση. Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται από τη συνταξιοδότηση και τους φυσικούς περιορισμούς που συνοδεύουν την ηλικία, εντείνοντας τα συναισθήματα ανασφάλειας και απομόνωσης. Επομένως, η ανάγκη για κοινωνική επαφή και στήριξη γίνεται επιτακτική. Αυτό σημαίνει ότι απαιτούνται λύσεις και παρεμβάσεις που θα ενδυναμώσουν την ψυχική και κοινωνική συνοχή των ηλικιωμένων.
Παράγοντες που Συμβάλλουν στη Μοναξιά
Ορισμένοι από τους παράγοντες που μπορεί να ενισχύσουν το αίσθημα μοναξιάς στους ηλικιωμένους είναι:
– Απώλεια Συντρόφου και Φίλων: Ο θάνατος του συντρόφου ή στενών φίλων είναι μία από τις κύριες αιτίες μοναξιάς στους ηλικιωμένους, καθώς αφήνει ένα συναισθηματικό κενό που είναι δύσκολο να γεμίσει.
– Απόσυρση από την εργασία: Η συνταξιοδότηση συχνά συνοδεύεται από την απώλεια καθημερινών κοινωνικών επαφών και δομών που παρέχουν αίσθημα σκοπού και αξίας.
– Φυσικοί Περιορισμοί: Οι φυσικές παθήσεις και η μειωμένη κινητικότητα μπορούν να περιορίσουν τις κοινωνικές δραστηριότητες, εντείνοντας την αίσθηση της απομόνωσης.
– Αλλαγές στη δομή της οικογένειας: Η απομάκρυνση των παιδιών και των εγγονών για λόγους εργασίας ή άλλες υποχρεώσεις μπορεί να μειώσει τις οικογενειακές επαφές και την υποστήριξη.
– Διακοπές: Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και γενικότερα των διακοπών, οι νεότεροι τείνουν να φεύγουν για διακοπές, αφήνοντας πίσω τους ηλικιωμένους. Αυτό μπορεί να εντείνει το αίσθημα μοναξιάς και απομόνωσης, καθώς οι ηλικιωμένοι μπορεί να αισθάνονται αποκλεισμένοι από τις δραστηριότητες και τις εμπειρίες των νεότερων μελών της οικογένειας.
– Απουσία σκοπού: Οι ηλικιωμένοι αισθάνονται ότι δεν συμβάλλουν πλέον ενεργά στην οικογενειακή ή κοινωνική ζωή όπως παλιότερα και μπορεί να νιώθουν ότι δεν έχουν κάποιο σκοπό. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη αίσθηση απομόνωσης και ανησυχίας, καθώς επιλέγουν να απομακρύνονται για να αποφύγουν τα αρνητικά συναισθήματα που μπορεί να προκαλέσει η αντίληψη ότι δεν είναι πλέον χρήσιμοι ή σημαντικοί.
Επιπτώσεις στην Ψυχική Υγεία
Συχνά οι ηλικιωμένοι βρίσκονται αντιμέτωποι με την παραμέληση και την αδιαφορία από το κοινωνικό περιβάλλον τους, ειδικά από νεότερες γενιές. Μπορεί να αισθανθούν ότι δεν αντιμετωπίζονται ισότιμα και ενδέχεται να βιώνουν θυμό ή ακόμα και υποτίμηση από τους άλλους. Ως αποτέλεσμα, προτιμούν να επιλέγουν τη μοναξιά, αποφεύγοντας τις αρνητικές συναισθηματικές επιπτώσεις αυτών των αλληλεπιδράσεων, περνώντας τον χρόνο τους στο σπίτι μόνοι τους.
Η μοναξιά στους ηλικιωμένους συνδέεται στενά με το άγχος και διαταραχές της διάθεσης. Σύμφωνα με έρευνες, το αίσθημα μοναξιάς αποτελεί ισχυρό προγνωστικό παράγοντα για τις αλλαγές στα συμπτώματα κατάθλιψης (Zhang κ.ά., 2023). Η μοναξιά μπορεί να επιδεινώσει τις ψυχικές και σωματικές συνθήκες των ηλικιωμένων, αυξάνοντας τον κίνδυνο για κατάθλιψη και άγχος. Επιπλέον, υπάρχει ακόμα και ο κίνδυνος για νοσηρότητα και θνητότητα (Holt-Lunstad κ.ά., 2015). Παράλληλα, η έλλειψη κοινωνικών δεσμών και η απομόνωση συνδέονται στενά με μειωμένη ποιότητα ζωής και αυξημένη αναγκαστική νοσηλεία (Steptoe et al., 2013). Οι κοινωνικά απομονωμένοι ηλικιωμένοι είναι επίσης πιο επιρρεπείς σε γνωστική έκπτωση και άνοια (Shen κ.ά., 2022). Η έλλειψη κοινωνικών δεσμών μπορεί να οδηγήσει σε έναν φαύλο κύκλο, όπου η ψυχική υγεία επιδεινώνεται και η ικανότητα να δημιουργούνται νέες κοινωνικές σχέσεις μειώνεται περαιτέρω.
Τρόποι Αντιμετώπισης
– Κοινωνική Συμμετοχή: Η συμμετοχή σε κοινοτικές και κοινωνικές δραστηριότητες μπορεί να μειώσει την αίσθηση της απομόνωσης. Οργανώσεις και προγράμματα για ηλικιωμένους μπορούν να προσφέρουν ευκαιρίες για κοινωνική επαφή και συμμετοχή.
– Τεχνολογία: Η χρήση της τεχνολογίας, όπως τα κοινωνικά δίκτυα και οι βιντεοκλήσεις, μπορεί να βοηθήσει τους ηλικιωμένους να διατηρούν επαφή με οικογένεια και φίλους, ακόμα και αν είναι γεωγραφικά απομακρυσμένοι.
– Ψυχολογική Υποστήριξη: Οι ψυχολογικές θεραπείες, όπως η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία, έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές στην ανακούφιση των συμπτωμάτων της κατάθλιψης και του άγχους. Οι ψυχολόγοι μπορούν να βοηθήσουν τους ηλικιωμένους να αναπτύξουν στρατηγικές για την ενδυνάμωση και τη διαχείριση των συναισθημάτων τους.
– Διαγενεακές Σχέσεις: Οι σχέσεις με νεότερες γενιές, όπως τα εγγόνια, μπορούν να προσφέρουν συναισθηματική υποστήριξη και να ενισχύσουν το αίσθημα του σκοπού.
Η μοναξιά και η ψυχική υγεία στους ηλικιωμένους είναι ένα πολυσύνθετο ζήτημα που απαιτεί ολιστικές προσεγγίσεις και ενεργή υποστήριξη από την κοινωνία. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να προαχθεί η κοινωνική αλληλεπίδραση και η ψυχική ευεξία. Με την κατάλληλη φροντίδα και την κοινωνική ενσωμάτωση, οι ηλικιωμένοι μπορούν να ζήσουν μια ποιοτική και ευτυχισμένη ζωή, μειώνοντας τα αρνητικά αποτελέσματα τη.
Πηγή: ttps://smartcns.gr/monaxia-stin-triti-ilikia/
